Yapay Zekâ Zelzele Risklerini Azaltabilir mi?

Zelzele, Türkiye’nin kaderi değil fakat kaçınılmaz gerçeği. Yapay zekâ ve büyük veri analizi benzer biçimde teknolojiler, depremin yıkıcı etkilerini azaltmak için artık eleştiri ehemmiyet taşıyor. Yapay Zeka Politikaları Derneği (AIPA) tarafınca düzenlenen Tomorrow Summit 2025’te gerçekleşen “0.Gün: Zelzele ve Yapay Zekâ” oturumunda, Yapı Denetim ve Zelzele Mühendisleri Derneği Başkanı Nazmi Şahin ve Hacettepe Üniversiyesi İnşaat Mühendisliği Kısmı Öğretim Üyesi Prof. Dr. Berna Unutmaz yapay zekânın zelzele risklerini iyi mi azaltabileceğini masaya yatırdı.

Depremle Yaşamak: Gerçekler ve İhtiyaçlar

Nazmi Şahin, Türkiye’nin zelzele gerçeğini vurgulayarak başladı: “22 Mayıs sabahı Ege Denizi’nde 6.1 büyüklüğünde bir zelzele oldu. Ege bölgesinde yaşayanlar olarak siz değerli ziyaretçilerimizin oturduğunuz evler sağlam mı? Bilmiyorsunuz değil mi? İşte aslolan sorun bu.”

Nazmi Şahin, yapı denetim sistemlerinin etkinliğini ölçmek için çeşitli illerde meydana getirilen yapıların denetim neticelerini paylaştı. Van, Elazığ, Malatya ve İzmir benzer biçimde şehirlerde yapı denetimli binaların %100 başarıyla testlerden geçtiğini belirtti. Fakat 6 Şubat Kahramanmaraş depremlerinde yaşanmış olan felaketin, yerin yanlış seçimi ve yetersiz denetim sonucu gerçekleştiğini açıkladı: “Yapay değil organik olan zekâ dereleri imara açıyor, felaketler kaçınılmaz oluyor. Oysa yapay zekâ ile bu problemler çözülebilir.”

Yapay Zekâ Zelzele Riskini Azaltabilir Mi?

Prof. Dr. Berna Unutmaz, yapay zekânın zelzele mühendisliği alanındaki uygulama potansiyelini ve gerekliliğini bilimsel nitelikli bir perspektifle ele aldı. Türkiye’nin fay hatları ve zelzele riskleri hakkında bilgiler sunarak, zelzele tahmininin niçin eleştiri bulunduğunu deklare etti: “Bizim için mühim olan, depremin ne vakit olacağı değil; o zelzele gerçekleştiğinde insanların yaşamını koruyacak yapılar tasarlamak.”

Prof. Dr. Unutmaz, yapay zekânın depremlerle mücadelede dört temel uygulama alanını altını çizdi:

• Zelzele senaryolarının tahmini
• Hasar tahmini
• Erken uyarı sistemleri
• Veri yönetimi

Zelzele Tahmininde Yapay Zekâ Uygulamaları

Yapay zekânın zelzele tahmininde kullanılabileceğinin en somut kanıtı, Texas Üniversitesi tarafınca geliştirilen algoritma oldu. Bu algoritmanın önemi, gerçekleşen depremlerin %70’ini yedi gün öncesinden tahmin edebilmesiyle kanıtlandı.

“Çin’deki saha emek harcamaları esnasında kullanılan yapay zekâ algoritması, bölgedeki 14 büyük depremin neredeyse tamamını evvel tahmin ederek bir tek bir depremi kaçırdı ve sekiz kez yanlış uyarı verdi. Bu oran bile bizim için devrim durumunda.”

Prof. Dr. Berna Unutmaz
Görünen o ki, Türkiye benzer biçimde zelzele bölgesinde yer edinen ülkelerin bu tür sistemleri hızla adapte ederek, erken uyarı ve tahmin kabiliyetlerini geliştirmeleri eleştiri ehemmiyet taşıyor. Şu sebeple yapay zekâ destekli tahmin sistemleri, kentsel dönüşüm projelerinde ve acil durum planlarında eleştiri rol oynuyor. Bu sistemler, sensörler, drone’lar ve büyük veri analizlerini kullanarak zelzele risklerini evvel belirleyebiliyor.

Hasar Yönetimi ve Erken Uyarı Sistemleri

Yapay zekânın öteki bir mühim kullanım alanı ise zelzele sonrası hasar tahmini ve erken uyarı sistemleri. Depremin ilk dalgası olan P dalgasını kullanarak erken uyarı sistemlerinin iyi mi işlediğini özetleyen Prof. Dr. Unutmaz: “P dalgaları, yıkıcı S dalgalarından ilkin geliyor. Yapay zekâ sistemleri bu ilk dalgaları algılayarak, zelzele gerçekleşmeden 10 ila 30 saniye öncesinde erken uyarı veriyor.”

Bu sistemler, elektrik ve doğalgaz hatlarının kapatılması benzer biçimde önleyici tedbirlerle, zelzele anında yaşanacak felaketleri mühim seviyede azaltıyor.

“30 saniye benzer biçimde kısa görünen bir süre aslına bakarsak depremin etkilerini mühim seviyede azaltmak için yeterlidir, sadece insanlarımız bu 30 saniyeyi iyi mi kullanacaklarını hemen hemen bilmiyorlar.”

Prof. Dr. Berna Unutmaz
Yapı Denetiminde Kare Kod Sistemi ve Yapay Zekâ

Nazmi Şahin, kare kod sistemi ile bina verilerinin hepimiz tarafınca ulaşılabilir olması icap ettiğini belirterek mühim bir inovasyonu paylaştı: “Kapınızda bir kare kod olsa, binanızın bilgilerini derhal görebilseniz, ne dersiniz? Bu hem denetimi kolaylaştırır hem de acil durumlarda kurtarma ekiplerine vakit kazandırır.”

Şahin’e nazaran zelzele riskini azaltmada yapay zekânın en etkili kullanım alanlarından biri, bina denetim süreçlerinin dijitalleşmesi. Kendisinin belirttiği suretiyle Türkiye’de şu anda kullanılan “UYDS (Ulusal Yapı Denetim Sistemi ve EBİS (Elektronik Beton İzleme Sistemi)” benzer biçimde yazılım sistemleri, binaların standardını ve denetim süreçlerini denetim etmekte. Sadece Şahin bunun bir üst seviyesi olarak kare kod sistemini üstüne basarak öneriyor.

“Kapınıza yerleştirilen kare kodu telefonunuzla okuttuğunuzda, binayı kimin yaptığından tutun da temelin teknik detaylarına kadar her şeyi görebileceksiniz.”

Nazmi Şahin
Webtekno olarak bizim yorumumuz şu; bu kare kod sistemi, zelzele sonrasında acil durum ekiplerine binaların hangi noktalarında insanların bulunabileceğine dair süratli ve eleştiri bilgiler sağlayarak yaşam kurtarabilir. Bu teknoloji, afet yönetiminin verimliliğini ve hızını artırarak depremlerin yıkıcı tesirini mühim seviyede azaltabilir.

Zelzele Sonrası Veri Yönetimi

Zelzele sonrası büyük veri yönetimi ve hasar tahmininde, yapay zekâ sistemlerinin etkinliği de tartışıldı.

“Yapay zekâ, milyonlarca sensör verisini anlık olarak çözümleme ederek, depremin hasar vereceği bölgeleri gerçek zamanlı belirleyebilir. Bu da afet yönetimindeki karışıklığı ve vakit kaybını en aza indirir.”

Prof. Dr. Berna Unutmaz
Yapay zekâ modelleri, zelzele sonrası oluşabilecek hasarları bina yapılarına ve zemin türlerine nazaran çözümleme ederek, acil durum yönetimi ve kurtarma operasyonları için eleştiri bilgiler sunuyor.

“Yapay zekâ, binanın dış görünüşü, geçmiş zelzele verileri ve inşaat kalitesi benzer biçimde parametrelerle oldukça süratli bir hasar tahmini yapabilir. Bu, afet yönetiminde dakikalar içinde eleştiri kararlara olanak sağlar.”

Nazmi Şahin
Eğitim ve Bilinçlendirme

Şahin ve Unutmaz’a nazaran Zelzele risklerini azaltmada yapay zekânın sağlamış olduğu avantajlardan tam olarak yararlanabilmek için, cemiyet genelinde kapsamlı bir eğitim ve bilinçlendirme emek vermesi yapılması gerekmekte. Şu sebeple bu eğitim süreçlerinde yapay zekânın getirmiş olduğu yenilikler, afet anında iyi mi hareket edileceğine dair simülasyonlar ve sanal eğitim programları şeklinde kullanılabilir.

“Yapay zekâ, zelzele öncesinde ve sonrasında mükemmel işler yapabilir sadece cemiyet olarak bunu kullanmayı öğrenmemiz gerekiyor. İnsanlarımız zelzele anında ne yapacağını tam anlamıyla bilmiyor, bu bilgiyi topluma aktarmalıyız.”

Nazmi Şahin
Bitirirken…

Oturumun sonunda, Türkiye’nin zelzele gerçeği karşısında yapay zekânın büyük potansiyeli bir kez daha ortaya konuldu. Uzmanlar, yapay zekânın zelzele risklerini azaltmak için eleştiri bir vasıta bulunduğunu, sadece bunun için kamu kurumları, mühendisler, akademisyenler ve teknoloji uzmanlarının disiplinler arası iş birliği yapmasının mecburi bulunduğunun altını çizdi. Nazmi Şahin’in sözleriyle:

“Mühendisleri depremden sonrasında değil, depremden ilkin kulak verin. Yapay zekâ ile geleceğe hazırlanalım.”